Co już potrafią komputery kwantowe?

Internet stwarza szerokie pole do deformacji rzeczywistości. Sposobność ta nie oszczędziła komputerów kwantowych, które w ciągu ostatnich lat wyszły z laboratoriów badawczych do wielkiego świata, również tego wirtualnego.  Niestety, zderzenie praw fizyki kwantowej z prawami internetu (lub też ich brakiem), nie mogło obejść się bez szwanku dla samego przedmiotu naszego zainteresowania – komputerów kwantowych.  Kogo wszak interesują zawiłości techniczne, prawa natury, wyniki badań i analiz, czy też opinie specjalistów? Ważniejsze są przecież emocje bo to one podsycają zainteresowanie.  Te zaś przyczyniły się do wykreowanie obrazu komputerów kwantowych jako cudownych, ale i stanowiących zagrożenie, wszechmogących maszyn dostępnych już jakoby na wyciągnięcie ręki.

Co prawda, to przejaskrawienie pociągnęło za sobą większe inwestycje w technologie kwantowe. Nie oznacza to jednak czegoś jednoznacznie pozytywnego, ponieważ o ile wzmożone zainteresowanie przełożyło się na przyśpieszenie rozwoju technologii to wiotkie podstawy tego zauroczenia stworzyły zagrożenie wystąpienia patologii. W tym przypadku, istnieje chociażby ryzyko tego, że inwestorzy, nie koniecznie dysponujący specjalistyczną wiedzą z zakresu technologii kwantowych, podejmą decyzje inwestycyjne, w uproszczeniu, zwiedzeni tym, że pomysł zawiera słowo klucz – „kwantowy”. Wynikające stąd, rosnące i niespełniane oczekiwania pokładane w technologii mogą zaś wymuszać manipulacje w przekazach marketingowych, mające na celu wygenerowanie sprzedaży czegoś co nie dostarcza jeszcze bezpośrednich korzyści nad dostępnymi rozwiązaniami alternatywnymi. To zaś tylko wzmaga zafałszowanie przekazu, w szczególności tego wyłaniającego się w świecie wirtualnym.

Niestety, zjawisko takie dotknęło rodzącego się rynku komputerów kwantowych, który za wszelką cenę chciałby zacząć odrabiać poczynione niebotyczne inwestycje. Jest to koszt wyjścia technologii kwantowych poza sferę finansowania jedynie z grantów badawczych, nie narzucających wymogu bezpośredniego zwrotu z inwestycji. Oczywiście, nie dotyczy to jedynie technologii kwantowych, ale również innych nowych technologii wymagających ogromnych nakładów na badania i rozwój, takach jak chociażby technologie oparte na grafenie.

Z całego tego zgiełku, wyniknęło jednak ostatecznie coś dobrego. Mianowicie, pierwsze komputery kwantowe stały się dostępne niemal dla każdego.  Nie są one jednak tymi maszynami przed którymi ostrzegają nas doniesienia medialne o wykorzystaniu komputerów kwantowych do łamania szyfrów stosowanych w elektronicznych transakcjach bankowych. Na te będziemy musieli poczekać jeszcze kolejnych kilka dekad [1]. Dostępne już komputery kwantowe oferują bardzo ograniczone możliwości, nie wykraczające ponad to co dają nam te do korzystania z których przywykliśmy. Ponadto, borykają się one z trudnym do przezwyciężenia problemem dekoherencji kwantowej, znacznie ograniczającym ich obecną funkcjonalność, jak i możliwość dalszego skalowania. Pomimo tych przeszkód, możemy już dzisiaj zacząć naszą przygodę z obliczeniami kwantowymi, chociażby po to aby samemu przekonać się o możliwościach kwantowych maszyn. To co już da się z ich pomocą zdziałać postaram się zarysować poniżej.

Chciałbym jednak wcześniej podkreślić, że droga do miejsca w którym się obecnie znajdujemy nie była krótka. Komputery kwantowe nie wyskoczyły jak królik z kapelusza.   Może to zabrzmieć zaskakująco, ale już przed II wojną światową dysponowaliśmy aparatem teoretycznym niezbędnym do zaprojektowania komputera kwantowego. Tak już jest, że fizyka teoretyczna potrafi wyprzedzić inżynierię o dziesiątki, setki, czy nawet o tysiące lat.

Prawie już sto lat temu, w połowie lat dwudziestych ubiegłego wieku, stara teoria kwantów, do której zalicza się orbitalny model atomu Bohra, przekształciła się w mechanikę kwantową, taką jaką znamy ją dzisiaj. Ważnym krokiem w tym procesie było wprowadzenie przez de Broglie’a (1924) nowatorskiej koncepcji fal materii. Następnie, w 1926 roku, Erwin Schrödinger, zabrawszy pracę de Broglie’a oraz jedną ze swoich muz (nie kota), zaszył się na dwa i pół tygodnia w alpejskiej will, po czym pokazał światu, że rozchodzenie się fal materii można opisać równaniem matematycznym – znanym dzisiaj jako równanie Schrödingera.  Tego samego roku, urodzony w ówczesnym Breslau, Max Born zaproponował, że to co opisuje funkcja falowa to w istocie rozkład prawdopodobieństwa. Odsłoniło to probabilistyczną naturę mikroświata, która odgrywa ogromną rolę w technologiach kwantowych. Rok wcześniej, Born razem z Werner’em Heisenberg’iem wprowadzili równoważne sformułowanie macierzowe (operatorowe) mechaniki kwantowej, z którego na codzień korzystają obecnie programiści komputerów kwantowych. Związek mechaniki kwantowej z teorią informacji zaczął się zaś rysować dzięki pracom pioniera informatyki i fizyka matematycznego węgierskiego pochodzenia Johna Von Neumanna (rok 1932). Na odważny krok zaproponowania komputerów opierających swoje działanie na mechanice kwantowej musieliśmy jednak czekać do połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Wtedy to, koncepcje taką zaczął poważnie rozważać, zafascynowany pierwszymi komputerami osobistym, znany wszystkim dobrze Richard Feynman [2]. Od tego czasu zaczął się wyścig w stronę zbudowania komputera kwantowego.

Na pierwsze prototypy musieliśmy poczekać kolejną dekadę. W konstrukcjach tych wykorzystano zjawisko jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR), stosowane powszechnie w diagnostyce medycznej. Kierunek ten nie pozwolił jednak na stworzenie komputerów przetwarzających więcej niż kilka jednostek informacji kwantowej – tak zwanych kubitów [3].  Przełomowe okazało się wykorzystanie zjawiska fizycznego zwanego nadprzewodnictwem. Jest to zanik oporu elektrycznego niektórych materiałów ochłodzonych do temperatur bliskich zera bezwzględnego. Przykładem naturalnie występującego w przyrodzie nadprzewodnika jest pierwiastek Niob, który to przechodzi do fazy nadprzewodzącej w temperaturze poniżej 9.2 Kelwina. Jeśli z takiego materiału wykonamy pierścień i przepuścimy przez niego prąd elektryczny zadziała on jak elektromagnes, wytwarzając pole magnetyczne. Niezwykłe własności stanu nadprzewodzącego powodują jednak, że strumień pola magnetycznego przez taki pierścień może przyjmować tylko określone (skwantowane) wartości, podobnie jak poziomy energetyczne w atomie. Dwa najniższe energetycznie poziomy wykorzystuje się do stworzenia kubitu. To właśnie na tego typu nadprzewodzących kubitach opiera swoje działanie komputer kwantowy Sycamore firmy Google, na którym w ubiegłym roku po raz pierwszy wykazano eksperymentalnie przewagę czasową maszyny kwantowej nad klasyczną, wykorzystując 53 kubity [4]. Udało się tego dokonać dla tzw. problemu próbkowania (ang. sampling), sprowadzającego się do generowania ciągów bitów z rozkładu prawdopodobieństwa, który w przypadku komputera kwantowego jest określony przez sekwencję operacji wykonanych na kubitach. Komputery kwantowe oparte na kubitach nadprzewodzących rozwijają również firmy takie jak IBM, D-Wave i Rigetti Computing.

Artists-Rendition-Google-Quantum-Processor.
Artystyczna interpretacja komputera kwantowego Sycamore firmy Google.  Źródło

Od kilku już lat, proste (pod względem możliwości, nie zaś konstrukcji) komputery kwantowe działające na kubitach nadprzewodzących udostępnia potentat branży informatycznej – firma IBM. Każdy, za pomocą platformy online Quantum Experience, może spróbować swoich sił w programowaniu procesora 5 i 15 kubitowego. Istotnym ograniczeniem tych maszyn jest jednak nie tylko ilość dostępnych kubitów ale i długość tak zwanego czasu koherencji, który determinuje to ile operacji jesteśmy w stanie na nich wykonać. Niestety, pomimo ogromnej wykonanej pracy, dla procesorów kwantowych działajacych w oparciu o kubity nadprzewodzących, czasy te są nadal stosunkowo krótkie. Dlatego też, wciąż rozwijane są alternatywne kierunki, między innymi wykorzystujące fotony (np. firma Xanadu) oraz pułapki jonowe (np. firma IonQ).

Udostępnione przez IBM komputery kwantowe, nie dostarczają jak dotąd bezpośrednich korzyści obliczeniowych nad maszynami klasycznymi. Działanie komercyjnego 20 kubitowego komputera kwantowego IBM Q System One możemy emulować nawet na smartfonie. Wykładniczy charakter wzrostu ilości zmiennych potrzebnych do opisu stanu komputera kwantowego sprawia jednak,  że emulacji 100 kubitowego komputera nie bylibyśmy już w stanie przeprowadzić nawet na najpotężniejszym superkomputerze klasycznym. Przezwyciężenie problemów związanych z utrzymywaniem stabilnej pracy tych rozmiarów komputerów kwantowych pozwoli wejść w obszar niedostępny dla komputerów klasycznych.

IBM-Q-System-One
Design 20 kubitowego komputer kwantowy IBM Q System One może wzbudzać zachwyt.  Jednak, już nie jego możliwości, które da się osiągnąć na przeciętnym smartfonie.

Zanim to jednak nastąpi, warto zastanowić się nad tym co daje nam możliwość korzystania z istniejących już komputerów kwantowych. Moim zdaniem, do najważniejszych korzyści płynących z dostępu do tych maszyn należą: możliwość nauki pracy z komputerami kwantowymi,  poznawanie niedoskonałości które je charakteryzują i testowanie algorytmów kwantowych (w tym symulacji kwantowych). Zrozumienie niedoskonałości, przejawiających się w postaci błędów, pozwala opracowywać nowe i skuteczniejsze algorytmy tak zwanej kwantowej korekcji błędów. Na dostępnych komputerach kantowych możemy symulować proste kwantowe układy fizyczne, takie jak na przykład molekuły. Jest to domena chemii kwantowej, a symulacje takie pozwalają na przykład wyznaczać energie stanów podstawowych układów atomów. Wykorzystując komputery kwantowe, udało się to zrobić m.in. dla cząsteczki wodoru molekularnego [5]. W przyszłości, symulacje takie będzie można rozszerzyć do skomplikowanych molekuł, co może znaleźć zastosowanie w farmakologii.

Symulacje układów fizycznych na komputerach kwantowych prowadzone są m.in. w moim zespole Quantum Cosmos Lab, który działa na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Badania te skupiają się na symulowaniu nie zwykłych atomów, ale „atomów przestrzeni” z których może być zbudowana tkanka naszej przestrzeni. Korzystając z komputerów kwantowych firmy IBM, udało nam się pomyślnie zasymulować pojedynczy kwant przestrzeni [6]. Celem jest jednak to by symulować setki i tysiące takich cegiełek, co pozwoliłoby nam zbadań proces formowania się przestrzeni. Komputery kwantowe otwierają drogę do tego by faktycznie to zrobić, musimy się jednak liczyć z tym, że może nam to zająć kolejne 20-30 lat pracy, podążającej za rozwojem komputerów kwantowych.

Kolejna obiecująca możliwość jaka rysuje się za sprawą zastosowania obecnych i spodziewanych w najbliższych latach komputerów kwantowych to kwantowe generatory liczb losowych, wykorzystujące probabilistyczną naturę świata kwantowego. Generatory takie są szczególnie atrakcyjne ze względu na zastosowanie w rozwiązaniach kryptograficznych, związanych z cyberbezpieczeństwem, takich jak generowanie kluczy. Zaleta komputerów kwantowych leży w tym, że losowość wygenerowania klucza może zostać zagwarantowana (certyfikowana) niemożliwością zasymulowania algorytmu generatora na superkomputerze klasycznym.  Algorytmy generujące certyfikowane kwantowe ciągi liczb losowych wykorzystują obwody kwantowe, podobne do tych za pomocą których  firma Google wykazała, przywołaną wcześniej, korzyść (supremację) komputerów kwantowych.

Duże zainteresowanie budzi zastosowanie komputerów kwantowych w obszarach sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego. W przyszłości, kwantowe algorytmy uczenia maszynowego mogą stanowić konkurencję do algorytmów klasycznych. Wskazuje na to szereg badań teoretycznych [7]. Jednakże, na chwilę obecną implementacje takich algorytmów są w bardzo wczesnej fazie. Na uwagę zasługuje przykład niedawno przeprowadzonej symulacji prostego modelu neuronu – tak zwanego perceptronu – na 5 kubitowym komputerze kwantowym [8]. Natomiast, dobrym punktem wyjścia do rozpoczęcia przygody z kwantowych uczeniem maszynowym jest platforma PennyLane, udostępniona przez firmę  Xanadu.

Na koniec, warto przywołać również przypadek tak zwanych adiabatycznych komputerów kwantowych. Komercyjnym przykładem takiego komputera są maszyny oferowane przez firmę D-Wave. Można do nich uzyskać dostęp online poprzez platformę Leap.  Komputery takie realizują wyspecjalizowany algorytm związany z poszukiwaniem stanu o najniższej energii (tzw. stanu podstawowego) dla układu kubitów. Algorytm ten pozwala podejmować szereg złożonych zagadnień, takich jak problemy optymalizacyjne i uczenie maszynowe. Komputery te są również doskonałym narzędziem do przeprowadzania eksperymentów fizycznych dla układów wielu atomów [9]. Pomimo dużej (rzędu 2000) liczby kubitów, zjawiska kwantowe ogrywają w nich inną rolę niż w omawianych wcześniej komputerach kwantowych (powodują tzw. tunelowanie kwantowe) i jak do tej pory nie wykazano by komputery te potrafiły rozwiązać problemy zbyt trudne dla superkomputerów klasycznych.  Programując je można się jednak, z pewnością, bardzo wiele nauczyć.

Niewątpliwie, żyjemy w bardzo ciekawych czasach, które można uznać za przedsionek do ery komputerów kwantowych. Pierwsze z nich są już dostępne do użytku za pośrednictwem platform internetowych, otwartych dla wszystkich chcących spróbować swoich sił w ich programowaniu. I choć nie dają one jeszcze bezpośredniej przewagi nad komputerami klasycznymi, pozwalają zmierzyć się ze światem mechaniki kwantowej i algorytmów kwantowych. Osobiście, bardzo cieszy mnie to, że dzięki komputerom kwantowych, niezwykły kwantowy świat, jak dotąd poznawany prawie wyłącznie przez fizyków teoretyków, zaczyna eksplorować coraz większa liczba śmiałków, w tym szczególnie dużo, otwartych na nowe wyzwania, młodych osób. Liczę na to, że to właśnie dzięki nim na dobre zadomowimy się w świecie komputerów kwantowych.

Bibliografia

[1] J. Mielczarek, Technologie kwantowe a cyberbezpieczeństwo, CyberDefence24, 2019.
[2] R. Feynman, QuantumMechanicalComputers, Optics News, Vol. 11, Issue 2, 11–20, 1985.
[3] L. M. K. Vandersypen, et al., Experimental realization of Shor’s quantum factoring algorithm using nuclear magnetic resonance,  Nature 414, 883–887, 2001.
[4] F. Arute, et al., Quantum supremacy using a programmable superconducting processor, Nature 574, 505-510, 2019.
[5] Y. Cao, et al., Quantum Chemistry in the Age of Quantum Computing, Chemical Reviews, 119 (19), 10856-10915,2019.
[6] G. Czelusta,  J. Mielczarek, Quantum simulations of a qubit of space, arXiv:2003.13124 [gr-qc], 2020.
[7] J. Biamonte, P. Wittek, et al., Quantum machine learning, Nature 549, 195–202, 2017.
[8] Tacchino, F., Macchiavello, C., Gerace, D. et al., An artificial neuron implemented on an actual quantum processor, npj Quantum Inf 5, 26, 2019.
[9] R. Harris, et al.,  Phase transitions in a programmable quantum spin glass simulator,
Science, Vol. 361, Issue 6398, 162–165, 2018.

© Jakub Mielczarek

Artykuł został opublikowany na portalu Polish Brief.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s